ناسیۆنالیزم و ناكامییهكانی
(٢)
وهلید عومهر
ئهم چهند ڕۆژهی پیا تێپهڕین، بهشی خۆی سهرنجڕاكێشه بوو. نه زیاتر و نه كهمتر. جێی خۆشحاڵییه بهشێك له خهڵكی كورد، كهمێك لهسهر پێی خۆی وهستابێت و بتوانێت یارمهتیی خهڵكێكی لێقهوماوی تری كورد بدات. ههر هاوكاری و هاوپشتییهكی مرۆیی، هاوكات بهرگرییه دژی ئهو پووچی و نایهكسانییهی كه سهردهمهكهش سهپاندوویهتی. سهبارهت بهم ساتانهش مرۆ زۆر ترس دهبینێت لهوانیتردا، زۆر كهڵكهڵهی شاراوه، زۆر توانهوهی ڕاستهقینه، زۆر ژێستی سهیر و ناچاری، و هتد. سهرهتاكان خرۆشانێكی پلهپله، بهڵام ڕۆژانی دوایی گۆڕا بۆ خۆسهلماندنی زیاتر و زیاتر؛ ئاخۆ كێ نیشتمانپهروهرتر و پاكتره لهویتر. هاوكات گهڕان بۆ ههر دهنگێكی نهساز و نهشاز. ئهو پشێوییه ناوهكییهی له ناسیۆنالیزمی كوردی دا ههیه، دۆخێكی ڕۆحی و دهروونیی سازاندووه كه كوردبوون هێشتا نهبووهته باوهشێكی سهقامگیر و مسۆگهر. ترسه دێرینهكهی مرۆی كورد له یهكتر، زهقتر دهبینرێت. جۆرێك له ترس و شانشانكێ، یان وهك كورد خۆی بهمه دهڵێت "جاڕسهختی". كێشهكه ههر ئهوه نیه وهك بوونی فیزیكی بسڕدرێیتهوه، بهڵكو ئهوهشه بۆ یهكتری "ههبیت". دهمێكه ڕوونه كه كورد لهناوناچێت، بهڵام لهناوهوه و دهرههق به یهكتر، چۆن ههست به خۆی و بوونی خۆی و تاكێتیی خۆی دهكات؛ پرسێكی دیكهیه، با بڵێین درێژخایهن. بهحوكمی ئهوهشی ئێستا سهدهی نۆزده و بیست نیه، شتهكان بهجۆرێكی تر دهردهكهون. مهكینهی چاپ له سهرهتاكانهوه، به یهكێك له ئامرازهكانی گهشهی نهتهوه دادهنرا له ئهورووپا؛ ئێستا فهزای مهجازی یاخۆ سهردهمی زیرهكیی دهستكرد لهگۆڕێیه. بۆیه ڕۆڵی پهرهسهندنهكه جیاوازتره، یاخۆ تهمومژاویتریش.
بهو پێیهی ناسیۆنالیزمی كوردی پتر لهڕێی دێڕهشیعر و گۆرانی و سروودهوه خۆی گهیاندووهته مرۆی كورد نهك دهق، بۆیه جیاكاری لهنێوان كۆمهڵێك وشهشدا ناكرێت. ناسیۆنالیست، بهتایبهت له ئاسته نوخبهییهكهیدا، وا هاتووه یان كوردیت یان كورد نیت. دیاره ئهمه ههڵهیه. ههموو كهس كورده، كورد وهكو ژماره ڕهگهزی زاڵی ناو ئهو ئهتنییانهیه كه له كوردستانن؛ ناسیۆنالیزم باسێكی تیۆریی دوورتره كه پشت به كۆمهڵێك ئایدیا و میكانیزمی ئایدۆلۆژی و ئوستوورهی جیاجیا دهبهستێت كه زۆرێكیان دهبنه گوتار و كڵێشه و تهنانهت پرهنسیپی "موقهدهس". به مانایهكی ئاسانتر، ئایدۆلۆژیا واته دونیابینی. ههر دونیابینییهك، چۆنیهتیی بینینی دونیایه لهڕێگهی كۆمهڵێك بیرۆكه و باوهڕهوه كه دهبێته هۆشیاری و پاشان ڕاستی. وشهی دونیابینی كه ئێستا پتر وهك پۆز و ژێستێكی فهلسهفی بهكاردههێنرێت، ههر یهكێكه له هاوماناكانی تری ئایدۆلۆژیا. ڕهخنهی ئایدۆلۆژیاش ههر بۆ ئهوه نیه نههێڵێت ناسیۆنالیزم بپهڕێتهوه بۆ ڕهگهزپهرستی و فاشیزم و هتد. بهڵكو یهكێكه له مامهڵه ڕهخنهییه بهردهوامهكان بۆ ئهوهی جووڵهی ئایدۆلۆژیاكه بخوێنێتهوه. ههموو جووڵه و دیارده مرۆییهكان، دهتوانن ببنه ئایدۆلۆژیا. ناسیۆنالیزمی كوردی، هێشتان سهوابتی ڕوون و جێگیری نیه؛ نه له واقیعدا و نه لهڕووی دهروونییشهوه. تاڵهبانی زوو دهیوت دهوڵهتی كوردی خهونی شاعیرانهیه. مهسعود بارزانییش له كتێبی "بۆ مێژوو"دا باسی ئهوه دهكات كه ڕیفراندۆمهكهمان كرد بۆ ئهوهی بهڵگهنامهیهكی خهڵكی كوردمان بهدهستهوه بێت لهبهرامبهر بهغدادا. له پارچهكانی تریش، به ناوهڕۆكی كهمتاكوت جیاوازهوه، كورد ههوڵدهدات جێی خۆی بكاتهوه.
كوردبوون، ههڵكهوتهیه؛ بهڵام ناسیۆنالیزم لهقاڵبدانی ئهم ههڵكهوتهیه. ناسیۆنالیزم، دیوه ئایدۆلۆژییهكهی كوردبوونه. بهو پێیهی وشهی ئایدۆلۆژیا لای ئێمه ناڕوونه، مرۆی كوردزمان ڕۆژێك دهڵێت ئایدۆلۆژی نیم و ڕۆژێكیش دهڵێت تهنانهت "فاشیست"م. ڕاستییهكه ئهوهیه، ئایدۆلۆژیا سیستهمی بیركردنهوهیه له خۆ و ئهویتر و شتهكانی ناو دونیاش. ئاشكرایه چهندین وشهی هێورتر و خۆڵهمێشییترمان ههیه كه ههر سهر به كوردبوونن. بۆ نمونه، نیشتمانپهروهر ئاستێكی ئینتیمایه كه كورد پیرۆزناكات، بهڵام ئیلتیزامی به هاوبهشه مرۆییهكانهوه ههیه. وشهی ترمان ههیه لهوه ڕهخنهییتره و خۆی ناخاته ژێر هیچ پابهندییهكی وهسواسییهوه و كوردێكی ڕهخنهیی دهبێت. دهشێت تۆ وهك فاكت و دیفاكتۆ كورد بیت، لێره ههڵكهوتوویت؛ بهڵام ڕهخنهی ههندێك دیوی ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیزم دهكهیت. كوردبوون سهرهتا دیفاكتۆیه، ههڵكهوت و ڕێكهوته؛ بهڵام دوایی لهناو دونیای مۆدێرندا سیاسی و یاسایی دهبێتهوه و ناسیۆنالیزمی تایبهت به خۆی درووستدهكات و لهناو ئهم ناسیۆنالیزمهدا كه زۆرجار نائاگایانه كاردهكات، دونیا بۆ ههمووكهسێك دادهڕێژێتهوه. ڕهخنهكردنی ناسیۆنالیزم، ڕهخنهكردنی ئهو دونیابینییهیه كه بهردهوام و بهپێی قۆناغهكان خۆی دهگۆڕێت و بیرۆكهی دیكه لهسهر خۆی بهرههمدێنێت. بۆ نمونه، ناسیۆنالیزم پێناسهی ههموو شتێكی جیهان لهڕێی خۆیهوه دهكات؛ چونكه سهرهنجام سیستهمێكی دونیابینییه و چهشنی دین و ئایدۆلۆژیا سیاسییهكان و سیستهمه عهقیدهییهكان ئیشدهكات. وهڵام بۆ ههموو شتێكی دونیا دادههێنێت و لهكوێشدا وهڵامی نهبوو، ڕێساكهی بۆ ئامادهدهكات. له خۆرئاوا یهكێك له ستراتیژهكانی ڕۆشنبیر، ڕهخنهكردنی ئایدۆلۆژیایه. ئهمهش شتێكی بهردهوام و ستراتیژییه نهك كاتی و مهبهستدار. مهبهستهكه ئهوهیه بیركردنهوه شتێك نیه خۆی ببهستێت بهم دۆخ و ئهویترهوه، بهڵكو پرۆسهیهكی ههمیشهییه.
ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستی، بهو پێیهی سهر به دونیای مۆدێرنه، ئاسانتر ههڵدهكات؛ چونكه ڕێكهوتی سیستهمێكی وهك دهوڵهت-نهتهوه دهكات. واته له دونیای مۆدێرندا، نهتهوهكان دهوڵهت دادههێنن بۆ ئهوهی بژین. ناسیۆنالیزم، سیستهمی بیروباوهڕی ناو دهوڵهت-نهتهوهیه كه بیر له خۆی و جیهان دهكاتهوه. سهرهتا ههلكهوتێك ههیه و دوایی درووستبوونی سیستهمێكی بیروباوهڕ لهبارهی ئهم ههڵكهوتهوه. ههر ئهم ههڵكهوته لهناو خاك و زمان و خهڵكێكدا، وایكردووه پێدراوهكانی سرووشتییتر دهربكهون و تهنیا له دۆخی بهناسیۆنالیزمبووندا دهبێته ئایدۆلۆژیایهكی ڕوون و بینراو. دهشێت كهسێك فرهڕهگهز بێت. تهنانهت فرهنیشتمان بێت. یاخۆ شتێك بێن له سهروو ناسیۆنالیزمهوه بهڵام نهشگاته ئهنتهرناسیۆنالیزم (وهك یهكێتیی ئهورووپا). ههڵكهوتهی كوردبوون، بهپێی ئهو كۆمهڵه زهبرهی له دونیای مۆدێرندا چهشتوویهتی، هێشتا چاوپۆشی له ئایدۆلۆژیا ناسیۆنالیستییهكهی دهكرێت كه پچڕپچره. ئهم چاوپۆشییه، مانای ئهوه نیه كه ناسیۆنالیزم ئایدۆلۆژیا نیه. له مۆدێرنهدا، ناسیۆنالیزم ئایدۆلۆژیایهكی هێند بههێز و گشتهكی و بهسرووشتیدهرخراوه؛ كه مرۆڤهكان لهوێدا دهوهستن و پهیوهندییان به جیهان و ئهوانیترهوه ڕێكدهخهن. ناسیۆنالیزم، ئایدۆلۆژیایهكی گشتهكیی پهتییه كه لكاوه به ههڵكهوتهی مرۆڤهكانهوه و لهو یهك دوو سهدهی ڕابردوودا هێند دووبارهبووهتهوه ئیدی بیرچووهتهوه ئایدۆلۆژیایه. بهكورتی، خودی ههڵكهوتهكه تا ئهو جێیهی شكۆ و كهرامهت و سهروهری بۆ كۆمهڵهخهڵكێك دابیندهكات، ڕهوایهتیی ههیه. یهك لهو پرسیارانهش زۆرجار بیری لێ دهكهمهوه ئهوهیه ئاخۆ دهشێت له هیچ ههڵكهوتهیهكدا، ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستی درووستنهبێت؟ بهڵام زوو نمونهی ئهو درهختهم بیردهكهوێتهوه كه بهری گرتووه. بهرهكه، فشاری كۆتایی كۆی درهختهكهیه و لهوێدا سنوری به دونیاوه ڕادهگرێت و گوزارشت له كۆی درهختهكه دهكات به باش و خراپهوه. (ئهمه باسێكی تایبهته، بۆ كاتی خۆی).
ڕهخنه و ڕۆشنبیر
ڕۆشنبیر، ڕهنگه بۆ ماوهی كاتی و كورت لهگهڵ دۆخی باودا ببێته یهكێك؛ بهڵام ههمیشه ئهركهكهی زیاتر دهڕوات. ههمیشه پنتێك و پۆینتێك ههیه نا-هاوشوناسی دهكات لهگهڵ دۆخی باڵادهستدا. ناهاوشوناسبوون، له باره فیكرییهكهیدا واته یهكنهبوون. یهك له پرسیاره فهلسهفییهكانیش لهبارهی شتهكانهوه ئهوهیه: فڵانه شت بۆ ههیه؟ ئهم پرسیاره پێیدهوترێت پرسیاری "عیلهتی وجود"، هۆكاری ههبوون، بۆچی فڵانه شت ههیه و جێیهكی داگیركردووه. هۆكاری ههبوونی ڕۆشنبیر، ئهوهیه كه كۆمهڵگا چوونیهك نیه. ڕۆشنبیربوون ئهو پارچهیهیه جاروبار لهبهر كۆمهڵێك هۆی ئهخلاقی، لهگهڵ كۆمهڵگا یان دۆخێكدا هاوشوناسدهبێت؛ بهڵام زوو دهشگهڕێتهوه جێگا بونیادییهكهی خۆی. ئێره جێی پشكنینی ئهم پرسه نیه، بۆیه هێند بهسه بڵێین بۆیه ڕۆشنبیر ههیه، چونكه كۆمهڵگا ههیه، بهڵام كۆمهڵگا یهكڕهنگ و لهگهڵ خۆدا هاوشوناس نیه. له دۆخه سیاسی و جڤاتییهكاندا، ڕۆشنبیر له ههندێك پرسی گشتی زیاتر ناڕوات. ئهو پتر ههندێك ئاسۆ یاخۆ سهرهباس دهكاتهوه. ڕهنگه سیاسییهك كۆمهڵێك نهێنیی سیاسیی لابێت پهیوهندیی به چارهنووسی خهڵكهوه ههبێت، بهڵام ڕۆشنبیر دهست له چارهنووسی باسهكان وهردهدات، ئهو باسانهی كه كتوپڕ دهكرێنهوه یاخۆ بڕیاره بكرێنهوه. بهو پێیهی واقیعی كورد، كهمتاكوت واقیعێكی ناجێگیره؛ ئهوا دهشێت ڕۆشنبیر له ڕیشهدا چاوی له ئاسۆیهكی ههمیشهدوورتر ههبێت؛ بهڵام له ئیمكان و ئانوساتی نزیكدا ههڵوێستی خۆی بخاتهپاڵ هی خهڵك.
ههر بهم پێیهش ڕهخنهكردنی دیاردهكانی وهك ناسیۆنالیزم، له ههر قۆناغ و دۆخێكدا بێت؛ بهشێكه له ئهركی ڕۆشنبیر. ڕهخنه، پرۆسهیهكی خاوی درێژخایهنه لهلاوه دهگوزهرێت، با دۆخی باو به ساتێكی سهختوستهمیشدا تێپهڕێت. كاتێك شهپۆلێكی بێفۆرم و بێڕووخسار و ئهبستراكت درووستدهبێت؛ ڕهخنه یهك له ڕێگاكانی عهقڵه بۆ ئهوهی فۆرم بسازێنێت. له ئاستی تیۆری دا، ئهو دهمهی فۆرم بهتهواوی غایب دهبێت؛ ناعهقڵانییهتیش برهودهسێنێت. فۆرم له یهكێك له ماناكان یاخۆ كاركردهكانیدا واته خهسڵهتپێدان، دیاریكردن، كۆنكرێتیكردنهوه و هتد. عهقڵ بۆ ئهوهی له ناعهقڵانییهتی ناو خۆی جیابكاتهوه، فۆرمێك به خۆی دهبهخشێت. ڕهخنه لهم ڕووهوه كردهی فۆرمبهخشینه، با نهشتوانێت كۆی دۆخهكه بكێشێت. وێڕای ئهوانهش ڕهخنه واته پشكنینی ههلومهرجی درووستبوونی شتێك. ناسیۆنالیزم یهك لهو دیاردانهیه كه تنۆكتنۆك درووستدهبێت و مرۆی ڕۆشنبیر دهبێت وهك ههر دیاردهیهكی تر شوێنپێكانی ههڵبگرێت و بیخوێنێتهوه. ناسیۆنالیزمی كوردی، ههرچۆنێك بووبێت، تهمهنێكی بهڕێكردووه. بهڵام ھێشتاش بهڕێوهیه و وهك بوونهوهرێكی سیاسی و كۆمهڵایهتی و ئهخلاقی شتانێك بۆ خۆی زیاددهكات و شتانێكیش فڕێدهدات. جێگۆڕكێ له ههناوی گوتارهكهیدا ڕوودهدات. بكهر و قسهكهری نوێی بۆ زیاددهبێت و ههندێكیشی لێ دهتهكێتهوه. بهههرحاڵ، بۆ ئهوهی ههژماری جدی لهسهر ئهوه بكهین كۆمهڵگا له مرۆی زیندوو پێكهاتووه و ههمووشی له یهك دۆخدا نیه، ئیدی ڕهخنه دهبێته زمانحاڵی ئهو ساتانهش كه دهبنهژێرهوه، سهركوتدهكرێن، زمانیان لێ دهسێنرێتهوه، نادادپهروهرییان بهڕوودا دهكرێت و هتد. ژیان بهر له ههر شت، دیاردهیهكی زیندوو و كۆنكرێتییه كه دیارده پهتی و ئهبستراكتهكانی وهك سهرمایهداری، ناسیۆنالیزم، كۆمهڵگا، نهتهوه، گشت، و هتد دهتوانن بیپوكێننهوه. ئهم دیارده دهعبائاسا و ئهبستراكتانه، ههڕهشهن بۆ سهر ژیانی تاكی زیندوو، بۆ سهر ئهو ڕهههنده ناوهكییانهی كۆمهڵگا كه نابینرێن و ناخوێنرێنهوه. ئیشی ڕهخنه، پشكنین و ڕامانه له ههندێك سات و سیناریۆ كه زۆر خۆی نابهستێت به ڕووداوهكانی ڕۆژهوه. ڕابردووش نیشانیداوه میلهته باوهڕبهخۆكان، ئهوانهن لهژێر قورسترین مهترسیدا، قورسترین ڕهخنهشیان له خۆ گرتووه كه ئهو ڕهخنهیه لهڕواڵهتدا ههنوكهیی و بگره پێویستیش دیارنهبووه. دۆخی كورد، لهم ڕووهوه ههر پاشاگهردانی و بۆشاییه دێرینهكانه بهرههمدێتهوه.
ڕهخنه له شتی "ئهبستراكت"
دیارده ئایدۆلۆژی و ئهبستراكتهكان، بۆیه پێویستیان به فۆرمپێدانه؛ چونكه ههوڵدهدهن فۆرمیان نهبێت. شتێكیش فۆرم و ڕووخساری نهبوو، له ههموو جێیهكه و له هیچكوێش نیه. پێویستدهكات بڵێین ئاوهڵناوی "ئهبستراكت"، بهو مانایه بهكاردههێنین كه گشتێك یان دیاردهیهكی گشتهكی ههیه واقیع له ناوهڕۆك بهتاڵدهكاتهوه و دهیكاته كهوڵێكی دێوئاسا. به مانایهكی تر، ئهبستراكت واته خاڵیكردنهوه و پهتیكردنهوهی ژیان له ههموو بهشه زیندووهكان. له مێژووی ڕهخنهی ئایدۆلۆژیاشدا، كاتێك ڕهخنهی ئهبستراكتێتی كراوه؛ وتراوه توندوتیژی لهگهل خۆیدا دههێنێت. ئهدۆرنۆ لهو كهسانهیه كه پێیوایه شته ئهبستراكتهكان ههڵگری توندوتیژیین. بهر لهویش هیگڵ به جۆرێكی تر پێماندهڵێت شتی ئهبستراكت توندوتیژه، بۆ نمونه ئازادیی ئهبستراكت له تیرۆردا كۆتاییدێت. ئهبستراكت ههوڵدهدات ههرچی پۆڵێنی زیندووه بسڕێتهوه و پۆڵێنێكی سادهتر و گشتییتر دابڕێژێتهوه. بۆ نمونه وشهی مرۆڤ له نیگای یهكهمدا وشهیهكی گشتی و ئهبستراكته، ههتا ئهو كاتهشی دهوترێت مافی مرۆڤ دیسان ههر ئهبستراكته. ئێمه نازانین له ئاستی بهشدا مهبهست له كام مرۆڤه، كامه مرۆی زیندوو، كێهان مرۆی كۆنكرێتی، كام جۆری مرۆڤ: ئاخۆ هی نهژادی و نهتهوهیی؟ هی چهوساوه یان چهوسێنهر؟ كهمینه یان زۆرینه؟ نوێ یاخۆ كۆن؟ سهردهسته یان ژێردهسته؟ و هتد. له ناسیۆنالیزمدا، ئهمه بهڕوونی ئیشدهكات: وشهی میلهت جێی ههموو وردهكاری و پۆڵێن و دادێكی تیۆری دهگرێتهوه. شته ئهبستراكتهكان داوادهكهن، بهڵام ڕهنگه ههرگیز وهڵام وهرنهگریتهوه. داوای پاڵهوانێتی دهكات، بهڵام ههرگیز نازانیت تا كهی. وهكبڵێی، ههموو شتێكی دهوێت بێ ئهوهی هیچ شتێك بدات. ئهم ئاڵوگۆڕه، كه ئاڵوگۆڕێكی ئهبستراكته، له نیچهوه تا ئهدۆرنۆ ڕهخنهكراوه. ههر لهم ڕووهوه، وشهی جهسته كه له بهرجهسته (كۆنكرێت)ـهوه نزیكه بۆ شته ئهبستراكته زلهكانیش بهكاردێت؛ بهڵام لهڕاستییدا له جهستهمهندی و بهرجهستهبوون خاڵیی دهكاتهوه. جهستهی نهتهوه یان جهستهی سهرمایه یاخۆ جهستهی ئوممهت، ههموو شتێكه جهسته نهبێت. ههتا جهستهی تاكهكان گشتی ههڵدهلوشێت، و شتێك نامێنێتهوه بهناوی جهسته. ههروهها ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستی، پێش كاتیش دهكهوێت و نهوهكان دهخاته خزمهتی كارنامهی خۆیهوه. لهكاتێكدا هاتنی ههر نهوهیهك له مناڵی نوێ، ئهنواوئهشكاڵ بیركردنهوهی تێ دهكهوێت؛ ئیدی له ناسیۆنالیزمهوه تا چهندین بیركردنهوهی دیكهی جیاواز. ناسیۆنالیزمی كوردی، دهیهوێت بڵێت ئهوهتا هێند ڕهوام كه نهوهی نوێش درووشمهكانی من دهڵێنهوه. ناڵێت چۆن بیر له ژیانێكی تازه و ڕێكخستنێكی ڕهمزیی تازهتر بكرێتهوه. بهكورتییهكهی، شتی ئهبستراكت شتێكه له فۆرم و خهسڵهت و زیندووێتی ههڵدێت؛ و ناسیۆنالیزم خۆی گهورهترین دهركهوتهیهتی.
جا پرسیارێكی ڕوون و كۆنكرێتی لێرهدا بیكهین ئهوهیه كه: لهلاوه، چیمان لهم دۆخهی خهڵكهوه دهستدهكهوێت؟ واته كۆی ئامانجهكه بهسهریهكهوه شتێكه و لهلاوه شتێكی تره. "بهسهریهكهوه" دهچێته خانهی ئهبستراكتهوه، بهڵام "لهلاوه" زیاتر سهر به شتی بهرجهسته و ههنوكهیی و كۆنكرێته. بۆ نمونه، لهم دۆخهوه دهتوانین كهشێكی سیاسی و كۆمهڵایهتیی باشتر درووستبكهین؟ واته گهر دهسكهوتێكی تیایه، ڕێژهیی بكهینهوه و سودی لێ وهربگرین. بهشی ههرهزۆری دیارده سهرهكییهكان، له كۆمهڵێك دهسكهوتدا سهردهكهون كه لهلاوه بهدهستدێن. ئاخۆ دهكرێت بهشێك له ئازادییه دهرهكییهكه دژی ئهویتری سهردهست، بێنینهوه بۆ خزمهتی ئازادییه ناوهكییهكان (له ئازادیی سیاسییهوه بۆ ئازادیی كۆمهڵایهتی و مرۆیی و هتد)؟ دهتوانین بڕێك له دهرهاوێژییهكه بگهڕێنینهوه و ناوهاوێژیی بكهینهوه و شتێكی پێ بنیات بنێین كه له ساتێكی دواتری سووڕهكهدا بۆ ئازادییه دهرهكییهكهش سودی لێ وهربگرین؟ لهم جۆره پرسیارانه زۆرن كه بهشێك له شهڕی دهرهكی دهگۆڕن بۆ ئاشتیی ناوهكی. سهرهنجام ئهمه بڕێك فۆرم بهو كوردبوونهش دهدات كه ناوهڕۆكی زۆری ههیه و فۆرمی بهرههمداری كهمه. ژانی مێژوویی و مهرگهسات و درووشمی زۆر، بهڵام بهدهست ههژاریی فۆرمهوه دهناڵێنێت. له سهرهتاییترین ئاستدا، پێدهچێت ئهم خۆپیشاندانانهش ههر فۆرمێكی دووبارهی وهك ئهوهی حهڤدهی شوبات بێت كه هیچ نوێگهرییهكی ڕیشهیی له ژیانی كورددا ڕووینهداوه بینوێنێتهوه.
«كینه ئهم؟»
پرسیاری "من كێم" یان "ئێمه كێین"؟ پرسیارێكی بنهڕهتییه له پرسی شوناسدا. لهوهش تایبهتتر، ئهم پرسیاره پرسیاری هیستریایه. واته پرسیاری بنهڕهتیی ههموو كهسێكه كه پێ دهنێته ناو پانتایی ڕهمزی و كۆمهڵایهتییهوه و ههرچی و ههركێ بێت، ههر شوناسی خۆی له شتێكی تری غهیری خۆیهوه وهرگرتووه. بهتایبهت له مۆدێرنهدا كه ڕهنگه پرۆسهی نهتهوهبوون بۆ ههموو خهڵكێك، پرسیارێكی هیستریایی بێت. نهتهوه له ساتی ڕسكانیدا، ئهو پرسیاره هیستریاییه له خۆی دهكات ئێمه كێین؟ بووینهته نهتهوه؟ ئهویتر چۆن لێم دهڕوانێت و چی چاوهڕوانییهكی لێم ههیه. ناسیۆنالیزمی كوردی، لانیكهم له دوو سێ شێوازدا، له خۆی پرسیوه من كێم (یان ئێمه كێین؟ كورد كێیه؟ و هتد). پرسیاری "كینه ئهم؟" (ئێمه كێین؟)ـی ناو سروودهكهی شڤان پهروهر، پرسیاری هیستریاشه: له پرسیاری هیستریادا، ههرگیز وهڵامێكی تهواو سهقامگیر بهدهستنایهت، وهڵامگهلی وهك ئهوهی ئێمه كوردین و قارهمانین و و هتد بهس نین. ههتا وهسفی بهشهكیی وهك پرۆلیتار و ئهوانهش له سروودهكهدا، وهڵامێكی ڕوونمان ناداتهوه. نهك ههر لهبهر ئهوهی سهردهمی سروودهكه، سروودهكهی گۆڕیوه بۆ دهنگ و ئاڵنگارییهكی دهنگی و لهناوهڕۆكههڵهاتوو؛ بهڵكو كۆتا سنوری وهڵام لای ئهویتره. لای دانپیانانی ئهویتره. وهك دهزانین ئهویتر بۆ كورد دۆخێكی ئاڵۆزتری درووستكردووه: لهجیاتیی ئهوهی لهناخهوه بڵێت تۆ ژێردهستهیت یان ستهملێكراو و ئهوانه، كهچی له كۆندا وتوویهتی جنۆكه[1] و ئهمڕۆش ناوێكی تازهتر بۆ سهر پێڕستهكه زیاد بووه كه "بهراز"ـه. پێموایه بهبهرازكردن بۆ كورد، كتومت ناكاته بهئاژهڵكردن، و نزمكردنهوه. پێناچێت ئهوه كۆی ڕهههندهكانی ناونانهكه بگرێتهوه. بهئاژهڵكردن، خهسڵهتپێدانێكی ڕوونتره وهك له نادیاری (و بێ خهسڵهتی). بهبهرازكردن، به-نادیار-كردنه، وێناكردنی كورده وهك شتێكی سرووشتیی نهناسراو كه جارێكی تر پرسیاری هیستریای لهسهر قورستر دهكات (خۆیشی بۆ ئهویتری تیرۆریست دهبێته نادیارێك كه لهڕێی خهساندنێكی ڕهمزیی وهك شكاندنی كێلهكان و پهلكبڕین و ههڵدانی له بیناوه ههر ناگیرێت). "یهكنهگرتوویی"ـی درێژخایهنی ناو مێژووهكهش، دووجا و دووقات دهبێتهوه: لهلایهك شوناس خۆی شتێكی بهزات یهكگرتوو نیه، لهولاشهوه كورد ههر له شهرهفخان و خانییهوه پێی وایه خۆخۆرن و "ئیتیفاق"ێكیان پێكهوه نیه. دیاره كۆتا گهشهی سرووشتی ههر ئهوهیه كه یهكگرتنه كۆمهڵایهتییهكه بهناو ئهو ئاگاییهدا بڕوات كه یهكگرتنی ڕهها و بێ كهلێن بوونی نیه. واته بزانیت جیاوازی ههر دهمێنێت، بهڵام ناچاربیت ئاگایانه لهگهڵ جیاوازییهكانیشدا بژیت. ئهمه ئهودهم ههڵكردنه لهگهڵ پرسیاری هیستریاشدا، پرسیاری كێیهتی، ئهوهی كه كورد پارچهیهكی بهڕههایی هارمۆنی نیه. بهڵام وێڕای ئهوهش دهتوانێت پێكهوه ههڵبكات. به زمانێكی تیۆری، تێبگهین كوردبوون جهوههرێكی نهگۆڕ نیه بهڵكو پرۆسهیه. پرۆسه ههمیشه له خۆی دهخوات بۆ ئهوهی بهردهوام بێت. ههڵبهت ئهمهش ڕهوت و پێچهڵپێچی خۆی ههیه، نهك شتێكی ئیرادهگهرای پێشوهخته و ڕۆمانتیك بێت.
گهڕان بۆ یهكگرتوویی تهواوهتی، گهڕانێكی ناڕاستهوخۆشه بۆ مهعدهنێكی پوختی كوردبوون كه بوونی نیه. ههتا گهر بهشهكانی كوردبوونیش لهسهر جۆرێك پوختێتی ڕێكبكهون، پوختهبوونێكی خهیاڵییه كه لهناو كاتدا پیسدهبێت و شتی تری لێ دهنیشێت و له پهتیبوون دهكهوێت. ههتا وشهگهلی وهك خۆبوون، كه زۆرجار لێرهولهوێ دهیبیستین، ههڵوهدایه بۆ دۆزینهوهی ئهم ناوكه پوخت و پهتییه كه قهت پڕاوپڕ بهدهستنایهت. ئهوهی بهدهستدێت ناوكێكه ههریهكه بهپێی خاڵهكانی داكوتانی خۆیهوه دهیگاتێ. ناسیۆنالیستێكی پهتیگهر، ئیسلامێكی سیاسی، "ئیسلامێكی كوردی"، چهپێك، لیبراڵێك، كهمینهیهك، و هتد. لهڕاستییدا كوردبوونی هیچیان، دهقاودهق ناكاته كوردبوونی ناو فهنتازیای ئهویتر؛ بهڵام ڕێكهوتنێك ههیه ناهێڵێت ناوكهكه ههڵبوهشێتهوه. ناسیۆنالیزمی پوخت خۆی بوونی نیه، و جار ههیه بیروباوهڕێك ناوهڕۆكی ناسیۆنالیزم پڕدهكاتهوه كه خۆی بهزات ناسیۆنالیستی نهبووه (بۆ نمونه كۆمۆنیستێك). پێشموایه بهستنهوهی ناسیۆنالیزم به یهكپارچهیی و یهكخاكییهوه، سهر له پارچهبوونێكی ناوهكیی زیاترهوه دهردههێنێت. لهم دۆخهی ڕۆژاڤاشدا (كه ههندێك كورد وهك نكۆڵییهك پێیدهڵێن كوردستانی سوریا)، ههژموونخوازیی نێوان بهشهكانی كورد لهوه ڕیشهییتره تاكو به پهرۆشیی خهڵك بشاردرێتهوه. پرسی ههژموون، پرسی بنهڕهتیی كۆی دهسهڵات و ناسیۆنالیزمیشه. بهڵام دۆخی كورد بهجۆرێكه ناچاره بهئاگاییهوه ههنگاوبنێت و پێشوهخته بزانێت دیموكراسی خۆی دیسان ململانێی ههژموونه و هیچی تر. ململانێیهك كه ڕووبهری «ڕهوا»ـی بۆ دهڕهخسێنرێت.
ههر سهبارهت بهم باسه، پێدهچێت ئیتر پێویست بكات سیفهتی "خۆخۆری"، له گۆشهیهكی تریشهوه بخوێنینهوه. واته خۆخۆری چیدی سیفهتێكی نهرێنی نهبێت، بهڵكو «نهرێنی» بێت. واته خراپ نهبێت، بهڵكو نێگهتیڤ و نهفیكار و خۆنهفیكهرهوه بێت. خراپ جیایه له نهفیی فهلسهفی. بهپێی نهفیی فهلسهفی، شتی پڕ و وهستاو بوونی نیه. بهم پێیه، خۆخۆری تایبهتمهندیی بنهچهیی ههموو شوناسێك و ههموو دیاردهیهكیشه. خۆخۆری واته ڕهگهزێك له ناوهوهی دیاردهكانهوه، ناهێڵێت ئهو دیاردهیه بوهستێت و دایم شتێكی لێ دادهشكێنێت. بۆ نمونه، گهر كورد چاوهڕێ بێت بگات به هارمۆنییهتی كۆتایی یاخۆ یهكانگیریی موتڵهق؛ ئهوا پێی ناگات. ههمیشه ڕهگهزێكی خۆخۆر و خۆنهفیكهر دهمێنێت كه ناهێڵێت ئهو كۆیهتی و یهكگرتووییه ڕههایه بخوڵقێت. خۆخۆری تا ئێستا وهك نهفییهكی ئهبستراكت بهكارهاتووه كه لهوه ههڵدێت و شتێكی ڕوون و كۆنكرێتییش ناخاته جێگاكهی. بهردهوام ڕهتكراوهتهوه بێ ئهوهی بزانین ڕیشهكهی چیه. گوایه خۆرهیهكی ناوخۆیی بووه، لهبری گهشه نهیهێشتووه شتی تر بڕسكێت. یان خۆحازركردن بۆ وهڵامێكی خهیاڵیی وهك یهكگرتن كه دیسان وشهیهكی ئهبستراكته و نازانین ئهو دۆخه چۆنه و كهی دێت كه گشت كورد یهكگرتووه. دواخستنی بێ بنیاتنان، خۆی ڕوویهكی تری شته ئهبستراكتهكانه و له جێیهكدا ڕۆڵی میكانیزمێكی ئایدۆلۆژی دهگێڕێت. چاوهڕوانیی ههتاههتایی بۆ ئهوهی خۆرهیهكی ناوهكی ههیه، خۆی دهتوانێت ببێته بیانوویهكی ئایدۆلۆژی بهدهست ناسیۆنالیزمهوه. بهكورتی، ئهم پرۆسهیه، بریتییه له مێژووییكردنهوهی وشهی "خۆخۆری". پێدانێكی مانا و مهدلولێكی تره كه دهیهێنێته ناو كوردبوونهوه وهك لهوهی دهری بكات؛ بهئاگاییهوه خۆنشینی دهكاتهوه وهك لهوهی دهرنشینی بكات.
له دونیای فیكردا، دوو وشهمان ههیه كه بارێكی چهمكایهتییان ههیه: پۆزهتیڤ و نێگهتیڤ. پۆزهتیڤ بهسادهیی واته ئهو شتانهی دههن و بهردهستن، نێگهتیڤیش واته شتی نادیار و غایب و نهفیكراو. له پرسی یهكگرتن و یهكنهگرتندا، ههسته ناسیۆنالیستییهكه تووشی گهمهیهكی شێتانه دهبێت كاتێك ڕهگهزگهلێك ههن تێكهڵ نابن و ناتوێنهوه، و یهكگرتنی پوخت ناڕهخسێت (له ئیسلامی سیاسییهوه تا خهڵكی پهرتهوازهی جیاجیا). لهم حاڵهتهدا، كۆمهڵێك ڕهگهز و بهریان و ئینتیما و پێكهاتهی كۆمهڵایهتی ههن ناتوێنهوه. بهپێی دوو چهمكهكهی سهرهوه، یهكگرتنهكه حاڵهتێكی پۆزهتیڤه، واته بهردهست و ڕاگیراو و بهدهستهاتوو (نهك باش به واتا ساده ئهخلاقییهكهی)، یهكنهگرتنیش واته نێگهتیڤ، یانی شتی نهگیراو و سرك و ناچوونیهك. بیركردنهوهی مرۆڤ له سهدهی بیستدا، و بگره بهشێكی سهدهی نۆزدهش جهختكردنهوهیه لهسهر چهمكی نێگهتیڤ كه لهژێر ناوی "كێشهی نێگهتیڤیته (Negativity)"دا كۆدهبێتهوه. وشهی "ناكامی"یش یهكێكه له دهركهوتهكانی كێشهی نێگهتیڤیته. له فهلسهفهی هیگڵهوه تا فرۆید و دێرێدا و سلاڤۆی ژیژهك و هتد، باس له پرسی نێگهتیڤ دهكهن. دیاردهكان ههر بهو سادهییه لهگهڵ خۆیاندا كۆك نین، نابنه گشتێكی پۆزهتیڤ و یهكڕهنگ، توخمێك ههیه درۆی ناو گشت ههڵدهماڵێت بۆیه ئهدۆرنۆ دهڵێت "گشت، درۆیینهیه". گشت درۆیینهیه، واته هیچ گشتێكی پڕ و پۆزهتیڤ و یهكانگیرمان ههیه. ههمیشه شتێك یان شتانێك ههن، یهكانگیری و یهكگرتووییهكه دهشێوێنن. چارهسهری ئهمهش، ههژمارێكی ستراتیژیی پێشوهختهیه لهسهر ئهو دیوه نایهكانگیره. له پهیوهندی دا به كێشهی یهكگرتن و یهكنهگرتنی كوردیشهوه ههمان كێشه خۆی قوتدهكاتهوه:
لهم دۆخهدا بانگهشهی یهكگرتن دهكرێت، بهڵام زیاتر یهكنهگرتنهكه دهركهوت. خاڵی پێچهوانهی یهكگرتن، ئهودهم زیاتر دهردهكهوێت كه یهكگرتن بانگهشهی ڕاستهوخۆی بۆ دهكرێت. پرسیارێك لێرهدا بكرێت ئهوهیه ئاخۆ دهبێت چۆن ههژمار لهسهر ئهو دیوه نایهكانگیرهی كورد بكرێت؟ ئهم دیوهش كۆمهڵێك ڕهگهز نیه یهكیهك دهست بخرێته سهریان، بهڵكو بهشێكه لهوانهش كه «پێیان وایه یهكگرتوون». واته گشتی پوخت و یهكانگیرمان نیه. گهر گوتاری ناسیۆنالیستی وابزانێت دهگات به یهكگرتوویی تهواوهتی، تووشی ههڵهیهكی ستراتیژی دهبێت. ئهو ڕهگهزانهی ناو خۆی، له شوێنی تردا وهك چهپێنراوێك دهگهڕێنهوه و گشتـهكه تووشی تهنگژه دهكهن. به مانایهكی تر، یهكگرتن تهنیا بهرهنجامی ویستێكی ڕاستهوخۆی گوتارهكه نیه؛ بهڵكو دهبێت بهرهنجامی ههلومهرجێكی بابهتی (ئۆبێكتیڤ) بێت و له ویستی ڕاستهوخۆ و هاوكات و هاوشوناس پهڕیبێتهوه. سلاڤۆی ژیژهك بهو ڕهگهزه نایهكانگیرانه دهڵێت "سهمپتۆم"، واته نیشانهی نوقسانیی گشتهكه. بگره حهقیقهتی گشتهكه لهو ڕهگهزانهدایه كه تێههڵكێش نابن، ئهوانه ڕاستییهكه دهنوێننهوه. سهمپتۆم، گرفتهكانی یداردهیهكی له خۆیدا چڕكردووهتهوه كه ئهوانیتر ناتوانن بهڕههایی لێی بێبهری بن؛ چونكه كۆمهڵگا خۆی گشتێكی تێههڵكێشه. ههر سهمپتۆم یان بهشێكی ناچوونیهك، به نێوانگریی ئهوانیتریش بووه بهو بهشه. ئهمهش پێماندهڵێت گشت خۆی ڕووبهری ململانێی ههژموونه و ههرگیز ناگاته هاوسهنگیی تهواوهتی. گشت ناتوانێت ههموو بهشهكان یهكبخات، بهڵام ڕهنگه بتوانێت ڕووبهرێك بڕهخسێنێت كه ململانێكه كهمتر نهخۆشانه بهڕێوهبچێت. ههژاریی فیكریی دۆخه باڵادهستهكه وایكردووه، پشت به ویست یاخۆ ئهو شته ببهستێت كه هیگڵ له "فینۆمینۆلۆژیای ڕۆح"دا پێی دهڵێت "یاسای دڵ- law of the heart ". یاسای دڵ، واته نیهتی دڵ، كه له كۆدا بهشێكه له ئاگایی؛ بهڵام بهر كۆسپ و ناكۆكییه ڕاستهقینهكانی خۆی نهكهوتووه و كاتێك دهشكهوێت تووشی جۆرێك شێتیی خۆپهسهندانه دهبێت. لهم دۆخهدا بهیاننامه لهسهر بهیاننامه بڵاودهكرێتهوه و ناودهنرێت مێژوویی، بێ ئهوهی مێژوو خۆی دهستێوهردانی ههبێت. شتهكان ئهودهم مێژوویی دهبنهوه، كه به ناكۆكییهكانی واقیع و جیهاندا تێپهڕیبن. یان ترس له ساردبوونهوهی حهماسهت، دیسان یهكێكه له كهڵكهڵهكان كه پتر یاسای دڵ دهسهلمێنێت. شتێك خۆی ڕسكابێت، بهم ڕادهیه جێی نیگهرانی نیه. ئهو خالهش له پاشكۆوه لهبیرنهكهین كه ویژدانی كۆمهڵگا، بریكارێكی تاكلایهن نیه؛ بهڵكو لایهنێكی تریشی ههیه كه نوێنهری ئهو دیوهی كۆمهڵگا و نهتهوهیه كه بۆ سهدان ساڵ سهركوتكراوه و كوژراوه و له مرۆڤێتی داماڵراوه.
دهمێكه كورد تووشی ئهم دۆخه ویستگهرایه بووه: ههر ئهوهی وا به خۆی دهڵێت ژیاندۆست، شتێكی سرووشتی و بێنێوانگر و خۆكرده بێئهوهی به ناكۆكییهكانی واقیع و جیهاندا تێپهڕیبێت. ناوێكی خۆكرده نهك مێژووكرد. ههتا بهو ماتهوزه ئهرێنییهی له شهڕڤانانیشدا ههیه، جێی ئهو گومانه دهمێنێتهوه ئاخۆ شتهكان چهند و چۆن كردهكیدهبنهوه. شهڕڤانێكی ژن، بهجیا له بهرگرییه ڕهوا و سهرنجڕاكێشهكهی؛ هێشتا دوا وێستگهی ئهو سوبێكته نیه كه بڕیاره بڕسكێت. هێشتان شهرهفی پیاوهتییه لهناو ناسیۆنالیزمدا بهرگری له شهڕڤانی ژن دهكات نهك بهها فیمینیستییهكان. ئاڵنگاریی پهلكهقژهكهش، هێشتان له سنوری بهرگریی ڕهوادایه. ناسیۆنالیزم عادهتهن ههموو شتێك دهگۆڕێت بۆ دووانهیهكی ڕوون، بهڵام كۆمهڵێك پرس دهمێننهوه بۆ فیكر كه ناتوانێت نهیانكات. لهوانه پرسی "ژویسانسی نهتهوهیی"، واته پرسی چێژ له ناسیۆنالیزمدا. بۆ نمونه، مرۆی كورد بهردهوام دهڵێت "ژنێكی عهرهب بێنین باشه"، بهڵام پێدهچێت بهدهگمهن كوردێك شوو به عهرهبێك بكات. یان چهندین نهوه له مرۆی كورد له شاره عهرهبییهكاندا بهر ژنی عهرهبی كهوتووه، بهڵام هێشتا له هیچ شارێكی كوردی دا شوێنێكی ڕهسمی نیه بۆ بهركهوتنی پێچهوانه. كاتێك كوردبوون دهبێته ئایدۆلۆژیایهكی ڕهسمی و بههێز، ناكۆكییهكانی ناو خۆیشی لهبیردهكات كه له پرسی ژندا ههزاران ژنی كوژراو له مێژووهكهیدا پهردهپۆشدهكات.
یاسای دڵ، بهشێكه له ئاگایی كه هێشتان ههموو ناكۆكییهكانی نهبڕیوه. ماركسییهكان دواتر ئهمه ناودهنێن ئیرادهگهری، واته به ئیرادهی ڕووت و بێ گوێدانه ههلومهرجی دهرهكی و بابهتی، شتێك بكهیت- بهڵام سهرهنجام تووشی ناكۆكییهكانی واقیع دهبیت. ئهم باسه زۆری دهوێت، بۆیه بهكورتی دهڵێین: كورد له كۆدا خۆی ڕۆڵی ئهو بهشهی گێڕاوه كه لهوانیتردا یهكناگرێت و ناتوێتهوه؛ بهڵام خۆی دهیهوێت گشتێكی تواوه درووستبكات.
له ئەخلاقی كوردییهوه بۆ ئهخلاقی هیگڵی
له قهسیده ناسراوهكهی فایهق بێكهسدا (دهردی دهروون)، وشهیهك ههیه تهواو لهبیركراوه؛ و به تێگهیشتنی من كۆی دهقهكه له دهوری ئهو وشه سهرهكی و كلیلییه دهسوڕێتهوه. وشهكه، چهقی خۆكپكردووی قهسیدهكهیه. مهبهستم وشهی "ئهخلاق"ـه كه دهكهوێته نیوهدێڕی پێش كۆتاییهوه. لهوێدا دهڵێت: میلهتی بێ عیلم و ئهخلاق، چۆن به ئیستیقلال ئهگا/ واسیتهی بهرزی و تهرهققی، هیمهتی مهردانهیه. دیاره ئهخلاق لهوێدا مهبهستی ئاكاری مرۆی كورده. ئهخلاق، ههموو ڕهههندهكانی ڕاستگۆیی و دڵسۆزی و ڕهچاوكاری و پاكباوهڕی و هتد دهگرێتهوه. فشاری كات، كه كهمتر له سهدساڵ دهخایهنێت، وشهكه ئاوسدهكات به مانای له خۆی گهورهتر. دهمهوێت ڕاستهوخۆ بڵێم، ئهم ئهخلاقه شتێكی تاكهكهسی نیه، با شاعیر خۆیشی وای مهبهست بووبێت. ئهم ئهخلاقه، ئهخلاقێكی دهستهجهمعییه، شتێكی سهرووتاكهكهسی و نێوانمرۆیی و دهرهكییه. بۆیه وشهكه ههر له جێی خۆیدا ههمان مانا دهگهیهنێت، بهو مهرجهی گۆشهكه بگۆڕین: مادام وشهی زانست وهك دراوسێ هاتووه، و یهكێكه له گوتار و بگره دهزگا مۆدێرنهكان؛ ئهوا دهبێت وشهی ئهخلاقیش شتێكی دهزگایی بێت. لێرهشهوه دهزگاكان سهر به دهزگایهكی گهورهترن بهناوی دهوڵهت (به مانا هیگڵییهكهی). لای هیگڵ، ئهخلاق بهبێ دهزگا نابێته ئهخلاق و لهو جێیهدا دهمێنێتهوه كه بێكهس پێی دهڵێت "بێ ئهخلاقی". ئهخلاقی تاكهكهسی، كه فهزیلهتی ئهخلاقییه و دهشێت كهسێك چاكهیهكی لێ بوهشێتهوه جیایه له ئهخلاقی هیگڵی كه ئهخلاقێكی دهزگاییه. واته ئهخلاقێكه به نێوانگریی كۆ درووستبووه. به مانایهكی تر، بێكهس ناڵێت كوردینه وهرن ڕاستگۆ و ئازا بن، بهڵكو نهوتراوی ناو وشهكه ئهمهیه: ئێوه گهر ههمووشتان وهك تاك ڕاستگۆ بن، ههر كۆمهڵگایهكی ئهخلاقی درووستنابێت. چونكه ئهخلاق، له نیهت و مهبهستی ناو دڵی ههر كهسێك جیایه. بهمانای تهوهرهكهی سهرهوهش، له یاسای دڵ دهوڵهمهندتر و ئاڵۆزتره. ئهخلاق خۆیشی ئهودهم دهزگاییدهبێتهوه كه ببێته یاسا و سیستهمی داد و دادپهروهری و لهناو قهوارهیهكیشدا بێت كه هیچ شوناسێكی بهشهكیی بچوك جڵهوی نهكات.
دهزگا خۆی بریتییه له "تهجرید" و داماڵین و ئهبستراكشن. بۆ نمونه، پهڕینهوه له ئهخلاقی خێڵهوه بۆ ئهخلاقی دهوڵهت (یان هاوتا گشتهكییهكانی)؛ خۆی پرۆسهیهكی لهو جۆرهیه. خێڵ شتێكی بهرجهسته (مهلموس)ـه و دهزگاش ئهبستراكت. ئهم ئهبستراكتهی ئێره، یارمهتیماندهدات وشهی خۆخۆری لای سهرهوه به شتێكی تهندرووست و ئهرێنی وهربگرین نهك ناتهندرووست و نهرێنی. لهناو ئهخلاقێكی دهزگایی و گهورهتردا، خۆخۆری لهو مانا شهخسییه خێڵهكییه دادهماڵرێت كه ههیه. ئهو خۆخۆرییهی كه ناسیۆنالیزمێكی خز وهك بیانووی ئایدۆلۆژی بهكاریدههێنێت، لهناو ئهخلاقێكی دهزگایی گهورهتردا ڕوونتردهبێتهوه. ههڵبهت ئهوهنده خۆشباوهڕیش نین وابزانین دهوڵهتان و هاوتاكانی بهناوی ترهوه وشهكه بهرههمناهێننهوه. ههموو دهوڵهتێك بهناوی دهستی دهرهكییهوه، ئهم خۆخۆرییه دههێنێتهوه. بۆ دۆخی كورد، ههنگاوی یهكهم له هیچ باشتره. ههروا بێتهوه، كاتێكیش له بواره جیاجیاكانی كۆمهڵگای كوردی دا، زۆرجار دهڵێین فڵان شت شهخسییه و بابهتینهبووهتهوه. یان فڵان كایه، ئاكاری پیشهیی نیه. ههموو ئهمانه پهیوهندییان بهو ئهخلاقهوه ههیه كه ههڵنهكشاوه بۆ ئهخلاقێكی گهورهتر و دهزگاییتر.
شاخهكان: له فاكتهوه بۆ گوزارهیهكی ئایدۆلۆژی
یهك له گوزاره دووبارهكانی ناو ناسیۆنالیزمی كوردی، ئهو قسهیهیه كه دهڵێت كورد پشتوپهنای نیه شاخهكان نهبێت. ئهم ڕستهیه ڕاستییهكی سهرهتایی تیایه، بهڵام دهشكرێت بۆ ئهبهد خۆی بهێڵێتهوه و ڕێ له ڕاستیی نوێتر بگرێت. سرووشتیكردنهوهی كورد و مێژووهكهی لهڕێی سرووشتێكی ڕهق و ڕاستهوخۆی وهك شاخهكانهوه[2]، دهبێته بهربهست لهبهردهم ئهوهی كه دهست وهرنهدرێته مێژوو. مرۆی نوێی مێژوویی درووستنهكرێت و كهلێنێك نهخرێته سرووشتهوه. ئهمه بێ لهوهی كه ههموو ناكۆكی و ستهمهكانی ناو كوردبوون خۆی داپۆشرێت و كورد بگهڕێنرێتهوه بۆ دۆخێك كه تهواو پاك و بێگوناه و سرووشتییه. كوردبوون ههزاران چركه و پهیوهندی و نێوانگر و ڕووداو و دژیهكییه كه به باش و خراپهوه ڕۆیشتوون بهناو یهكدا.
شاخ خۆی لهبنهڕهتدا جیۆپۆلهتیك دهگرێتهوه، ئهوهی كه سنور و جوگرافیا سیاسییهكهت له شاخ پێكهاتووه. له گوتاری ناسیۆنالیستی دا، ئهركی شاخ دهگۆڕێت بۆ شتێكی جیا له جیۆپۆلهتیك. پێگهی شاخ، دهخرێته جێی ئهویتری دۆست كه نایهت و ڕزگارمان ناكات. مادام كهس دۆست نیه، شاخهكان دهبنه دۆست. لهم دواییهدا، خهریكه لهناو ئهم شاخانهوه شاخێكی تریش قوتدهكرێتهوه كه كۆنتر و پیرتره و دهكهوێته سهرهتاكانی ژیانی كوردهوه. مهبهستم زاگرۆسه، كه چهندین دهستهواژهی وهك "نهوهی زاگرۆس"ـی لێ داتاشراوه و ڕۆڵی سهرهتایهكی ساف و سرووشتی دهگێڕێت بۆ ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستی. شاخێكه، كاركردێكی فهنتازیی ههیه وهك له شاخهكانی دوای سهردهمی خهباتی شاخ. ڕهخنهی ئایدۆلۆژیا پێماندهڵێت: خۆ بهڵام كورد شاریشی ههیه و پڕه له كۆپهیوهندیی سیاسی و ئابوری و كهلتوری و هتد. بۆچی سهرمایهی بهرپرسانی كورد بۆ "دۆستسازی" و لۆبیكردن نهخراوهتهگهڕ؟
لێرهشدا شاخ دووجار سرووشتی/جهوههری دهكرێتهوه. ئاشكرایه ناسیۆنالیزم ههوڵدهدات شتهكان وهكو شتی جهوههری (زاتی) بخاتهڕوو، واته وهك كرۆكێك له دهرهوهی كات و شوێنهوه كه مایهی گۆڕان و نوێبوونهوه نیه. بهڵام وهك دهزانین، جهوههرگهرایی دهمێكه ڕهخنهكراوه، ئیدی له باسوخواسه فیكرییهكانهوه تا باسوخواسه سیاسی و نهتهوهییهكان. خۆم ساڵانێك بهدهست ئهو جهوههرگهراییهوه دهمناڵاند كه پێموابوو كوردبوون جهوههرێكی نهگۆڕه، شتێكه ئهزهلی و ئهبهدی، ناوكێكه هیچی بۆ زیادناكرێت و هیچیشی لێ كهمنابێتهوه. بهڵام ئهم جهوههرگهراییه كهلێنێك دهخاته ناو خۆیهوه و پتر وهك پرۆسه دهردهكهوێت. پرۆسه وهك جهوههر، نهگۆڕ نیه. ڕێدهكات و گۆڕانی بهسهردا دێت. ئهوهی لێمان دهبێته جهوههر، له نیگای یهكهمدا له جهوههرێكی نهگۆڕ دهچێت؛ بهس دوایی تێدهگهین ساتێكی چڕبوونهوهیه له پرۆسهكهدا. جۆرێك ڕهقههڵاتن و گرێكوێرهیه كه خۆی دوادهخات. دهشێت تهمهنی ئهو ڕهقههڵاتن و گرێكوێرانه زۆر درێژهبكێشن، بهڵام سهرهنجام چارمان نیه ئهوه نهبێت وهك شتی مێژوویی لێیان بڕوانین. كاتێك كوردبوون دهبێته پرۆسهیهكی مێژوویی، ئهو ڕهههنده سرووشتی و نهگۆڕانهشی دهكهونه بهر ڕووناكیی ڕهخنه كه له دهرهوهی ڕهخنهوه ماونهتهوه. تۆ مرۆڤی زیندووت ههیه، كۆمهڵگات ههیه، ژیانی كۆنكرێتییت ههیه، جووڵهی گوتارهكانت ههیه، ئهنتاگۆنیزم و ململانێت ههیه، تاك و چین و تموحی كۆمهڵایهتیی جیاجیات ههیه؛ بۆیه بهجهوههركردنی كورد یهكێكه له پرسه زیانبهخشهكان. كوردبوونیش وهك ههر ڕێكهوتێكی تر، ڕێكهوتێكه به كۆمهڵێك تایبهتمهندییهوه كه جێگۆڕكێ له ڕهگهزهكانیدا ڕوودهدات. ئهم ڕستانهش دیسان وهك ڕستهی ئهبستراكت دهمێننهوه گهر بێتو به ژیانی ههر تاكێكدا تێنهپهڕن و نهبووبێته كهڵكهڵهی زهینی بۆی. چارهنووسی كورد وایكردووه شتی ههڵكهوت ببێته شتی نهگۆڕی، ئهگینا ههمیشه كهلێنێك لهنێوان شته ههڵكهوتهكان و ئایدۆلۆژیا (ناسیۆنالیزم)دا دهمێنێتهوه. كوردبوون كه ههڵكهوتێكی ئاساییه، له ناسیۆنالیزمدا وهك چارهنووسێكی لێ دێت نهك ههر لهم دنیا، بهڵكو لهو دونیاش له مرۆڤ نابێتهوه. دێڕهكهی ههژار یهك له نمونهكانه: بهكوردی دهژیم، به كوردی دهمرم/ به كوردی دهیدهم، وهرامی قهبرم.
پهراوێز:
[1] . گهر واز له دیوه نامۆ و نامرۆییهكهی ئهو ناوانه بێنین كه ئهوانیتر بهدرێژایی وهخت له كوردیان ناوه، ڕاستگۆییهكی دڵڕهقانهمان دهوێت دهرههق به خۆمان بڵێین: ئهو ناوانه فاكت نین، ڕاستیی دهقاودهق نین، بهڵام ئاسۆیهكیش دهكهنهوه سهیری خۆتی تیا بكهیت. كاتێك له زۆر ڕهههندی ژیانی كورد ورددهبینهوه، تێدهگهین زۆریش بێبنهما نین. له مهولانای ڕۆمییهوه تا هیگڵ و ستراتیژیسته نوێیهكان دهڵێن ئهوهی نهیارهكهت دهیڵێ بهههند وهریگره- و
[2] . دیاره مهبهست له شتی سرووشتی و سرووشتیكردنهوه له دونیای فیكردا، به واتای شاخ و داخ و دۆڵ نایهت؛ بهڵكو میتافۆره بۆ شتی ساكار و ڕاستهوخۆ و ناكۆمهڵایهتی. لهو سیاقهی سهرهوهدا، وا ههڵكهوتووه ههردوو جۆر سرووشتهكه یهكتری ببڕن.